Thinking, fast and slow

Daniel Kahneman ගේ Thinking, Fast and Slow පොතෙන් පෙන්නලා දෙන්නේ අපේ මොළය වැඩ කරන්නේ එකිනෙකට පටහැනි operating systems දෙකකින් කියන එක. මේ දෙක නිසා අපි නිතරම අතාර්කික තීරණ ගන්නවා — හැබැයි ඒ වෙලාවේ අපිට දැනෙන්නේ අපි හරියටම තාර්කිකව හිතනවා කියලයි.

මූලික අදහස: අපි හැමදේම තාර්කිකව ගණන් හදන economic calculators නෙවෙයි. අපි emotions වලින් යන, ලේසියෙන්ම හසුරුවන්න පුළුවන් මිනිස්සු. අපිව මෙහෙයවන්නේ හෙමින්, අමාරුවෙන් ගණන් හදනවාට වඩා ඉක්මන් මායාවන්ට කැමති කම්මැලි මොළයක්. System දෙක

ඔයාගේ මනස වෙනම agents දෙකකට බෙදිලා තියෙන්නේ:

• System 1 (Fast): ස්වයංක්‍රීයයි, emotional, intuitive. කිසිම මහන්සියක් ඕනේ නැහැ. ඔයාගේ දවසේ වැඩවලින් 95%ක්ම බලාගන්නේ මේකයි, හැබැයි bias වලට හරිම ලේසියෙන් අහුවෙනවා.

• System 2 (Slow): තාර්කිකයි, ගණන් හදනවා, හිතලා බලලා වැඩ කරනවා. සංකීර්ණ ප්‍රශ්න විසඳන්න පුළුවන්, හැබැයි හිතාගන්න බැරි තරම් කම්මැලියි. Energy ඉතුරු කරගන්න සාමාන්‍යයෙන් කරන්නේ System 1 හදිස්සියේ කරන අනුමානවලට ඇස් පියාගෙන ඔව් කියන එක විතරයි.

මොළය වැටෙන ප්‍රධාන cognitive traps System 2 කම්මැලි වුණාම System 1 shortcuts (heuristics) වලට යනවා. ඒවා නිසා අපේ විනිශ්චයේ ලොකුම ලොකු වැරදි වෙනවා:

• Loss Aversion: $100ක් නැති වුණාම දැනෙන වේදනාව, $100ක් ලැබුණාම දැනෙන සතුට වගේ දෙගුණයක් තීව්‍රයි. මේ බය නිසා අපි නරක investments වල, හිතට කොහෙත්ම අල්ලන්නේ නැති jobs වල, නරක relationships වල දිගටම හිරවෙලා ඉන්නවා.

• The Anchoring Effect: Negotiation එකකදී මුලින්ම කියවෙන ගණන, අපේ මොළය ඒ පැත්තට ඇදගන්න gravity එකක් වගේ වැඩ කරනවා. යමක් කොච්චර වටිනවද කියලා අපි හිතන එක කෘත්‍රිමව තීරණය කරන්නේ ඒ ගණනයි.

• The Planning Fallacy: අනාගත plans ගැන අපි හිතන්නේ "Inside View" එකෙන් — හැමදේම හරියටම සිද්ධ වෙයි කියලා හිතාගෙන. ඒ වගේ projects කලින් ගිය හැටි (historical data) පෙන්නන "Outside View" එක අපි අමතක කරනවා. ඒ නිසා වියදම, කාලය, risks හැමවෙලේම අඩුවෙන් ගණන් බලනවා.

• WYSIATI (What You See Is All There Is): මොළය තමන් ඉස්සරහා තියෙන පොඩි තොරතුරු කෑල්ල විතරක් අරගෙන එකපාරටම ස්ථිර නිගමනවලට පනිනවා. තමන් ළඟ නැති විශාල data ප්‍රමාණය ගැන කිසිම තැකීමක් නැහැ.

• The Framing Effect: මිනිස් තර්කය කියන්නේ මායාවක්. ගණිතමය වශයෙන් හරියටම එකම දේ වුණත්, ඒක කියන වචන වෙනස් වෙන එක නිසා විතරක් අපි ප්‍රතිවිරුද්ධ තීරණ ගන්නවා (උදා: "90% fat-free" කියලා label කරපු මස් උනන්දුවෙන් ගන්නවා, "10% fat" කියලා label කරපු මස් එපා කියනවා).

සතුට ගැන Paradox එක

සතුට මනින්න ඔයා ළඟ තියෙන්නේ එක මිම්මක් නෙවෙයි. ඔයා ඇතුළේ "selves" දෙකක් පාලනය අල්ලගන්න පොරබදනවා:

• The Experiencing Self: ජීවත් වෙන්නේ මේ මොහොතේ. යාළුවෝ එක්ක කෑමක් කන එක, කෙටි commute එකක් වගේ, එදිනෙදා stress අඩු දේවල් වලින් තමයි මේකට උපරිම සතුට ලැබෙන්නේ.

• The Remembering Self: ඔයාගේ ජීවිතයේ scorecard එක තියාගන්නේ මේකයි. අතීතය evaluate කරන්නේ සම්පූර්ණයෙන්ම Peak-End Rule එකට අනුව: මුළු vacation එකක් හරි career එකක් හරි මනින්නේ ඒකේ තිබුණ තීව්‍රම emotional peak එකයි, ඒක ඉවර වුණ හැටියි විතරක් බලලා. ඒ අත්දැකීම කොච්චර කාලයක් තිබුණද කියන එක සම්පූර්ණයෙන්ම මැකිලා යනවා.

System 1 නිකන්ම off කරන්න බැරි නිසා, අපේම biases සම්පූර්ණයෙන් සනීප කරගන්න අපිට බැහැ. හොඳම ආරක්ෂාව තමයි මේ psychological vocabulary එක තමන්ගේ කරගන්න එක. එතකොට ඔයාගේ colleagues, යාළුවෝ, පවුලේ අය ලොකු වියදමක් යන වැරදි කරන්න කලින්, ඒ cognitive illusions හරියටම අඳුනගන්න ඔයාට පුළුවන්.